وقتی دوستی ازت میپرسه «قدمت ترکیه بیشتره یا ایران؟» یا «تاریخ ترکیه چند ساله؟»، معمولاً بحث خیلی سریع میره سمت احساسات ملی، شوخیهای اینستاگرامی و مقایسههای هیجانی. اما واقعیت تاریخی خیلی جالبتر و عمیقتر از این حرفهاست.
ایران و ترکیه هر دو جزو قدیمیترین مناطق مسکونی و تمدنی جهان هستند. هر دو سرزمین هزاران سال است که شاهد شکلگیری تمدن، امپراتوری، زبان نوشتاری، شهرسازی و دولتهای سازمانیافته بودهاند. با این حال، وقتی میخواهیم «قدمت» را دقیق مقایسه کنیم، باید چند سوال مهم را از خودمان بپرسیم:
- منظور از قدمت چیست؟ قدمت حضور انسان؟ قدمت تمدن شهری؟ قدمت نام کشور؟ قدمت دولت-ملت مدرن؟ قدمت زبان و فرهنگ؟
- آیا داریم سرزمین جغرافیایی را مقایسه میکنیم یا دولت سیاسی فعلی؟
در این مقاله میخواهیم با نگاهی منصفانه، اما با تکیه بر شواهد باستانشناسی و تاریخی، به این سوال جواب دهیم که قدمت ایران بیشتر است یا ترکیه و چرا این مقایسه معمولاً به نفع تمدن ایرانی تمام میشود. آمادهای؟ بریم توی عمق تاریخ.
قدمت حضور انسان در فلات ایران و آناتولی
قدیمیترین آثار انسانی در هر دو منطقه به دوران پارینهسنگی میرسد.
در ایران شواهد حضور انسان به بیش از ۸۰۰٬۰۰۰ سال پیش برمیگردد (غارهای کرمان، لرستان و سایتهای کشفشده در نزدیکی دریاچه ارومیه). در آناتولی (ترکیه امروزی) هم یافتههای مشابهی در غار یاریمبوراز و سایتهای کاپادوکیه وجود دارد که حدود ۵۰۰٬۰۰۰ تا ۷۰۰٬۰۰۰ سال قدمت دارند.
نتیجه این بخش تقریباً برابر است؛ هر دو منطقه از هزاران هزار سال پیش محل زندگی انسان بودهاند.
آغاز کشاورزی و یکجانشینی؛ اولین انقلاب بزرگ
اینجاست که تفاوتها شروع میشود.
- قدیمیترین روستای شناختهشده جهان با خانههای دائمی و کشاورزی سازمانیافته: چاتالهویوک در جنوب ترکیه امروزی → حدود ۷۴۰۰ تا ۶۲۰۰ پیش از میلاد
- اما تقریباً همزمان، در غرب ایران (تپههای زاگرس، گنجدره، تپهسراب، علیکش) هم کشاورزی و یکجانشینی با قدمت ۹۵۰۰ تا ۸۵۰۰ سال پیش از میلاد شروع شده بود.
بسیاری از باستانشناسان معتقدند که هسته اولیه انقلاب نوسنگی در کمربند حاصلخیز هلال (شامل غرب ایران، شمال عراق و شرق ترکیه) شکل گرفت و ایران و آناتولی هر دو جزو خاستگاههای اصلی بودند.
تمدنهای بزرگ پیش از تاریخ؛ اینجا برتری ایران مشخص میشود
وقتی از تمدنهای پیچیده با شهر، خط، تجارت گسترده و معماری بزرگ صحبت میکنیم، جدول زیر مقایسه جالبی ارائه میدهد:
| تمدن / فرهنگ | منطقه جغرافیایی فعلی | حدود شروع (پیش از میلاد) | ویژگی برجسته |
|---|---|---|---|
| عیلام | جنوب غربی ایران | ۳۲۰۰–۲۷۰۰ | خط عیلامی، زیگورات، دولت متمرکز |
| جیرفت | جنوب شرقی ایران | حدود ۲۵۰۰–۲۲۰۰ | هنر پیشرفته، مهرها، تجارت با بینالنهرین |
| تمدن ایلامی میانی | ایران | ۱۵۰۰–۱۱۰۰ | قدرت منطقهای بزرگ |
| هیتیها | مرکز ترکیه امروزی | حدود ۱۶۵۰–۱۱۸۰ | اولین امپراتوری بزرگ آناتولی |
| چاتالهویوک (پیشتمدنی) | ترکیه | ۷۴۰۰–۶۲۰۰ | روستای بزرگ، بدون دولت مرکزی |
| تمدن لوویها و نئو-هیتی | ترکیه | ۱۴۰۰–۱۲۰۰ | فرهنگ وابسته به هیتیها |
عیلام بهعنوان یکی از قدیمیترین دولت-تمدنهای سازمانیافته جهان شناخته میشود که تقریباً همزمان با سومر و پیش از هیتیها شکل گرفت.
نام «ایران» و «ترکیه» از کی وجود داشته؟
- واژه «ایران» (به شکل آریا، آریانام، آریاچیشترا) از حدود ۱۰۰۰–۸۰۰ پیش از میلاد در متون آشوری و خود متون ایرانی ظاهر میشود.
- نام «ایران» بهصورت رسمی در کتیبههای هخامنشی (۵۵۰ ق.م) ثبت شده است.
- نام «ترکیه» (Türkiye) به معنای سرزمین ترکها، عملاً از قرن ۱۱ میلادی با ورود سلجوقیان رایج شد و بهعنوان نام رسمی کشور فقط در سال ۱۹۲۳ (تأسیس جمهوری ترکیه) بهکار رفت.
از نظر قدمت نام سرزمین و هویت سیاسی-فرهنگی، ایران بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت مکتوب دارد؛ در حالی که نام ترکیه به شکل امروزی کمتر از ۱۰۰ سال قدمت رسمی دارد.
امپراتوریهای بزرگ؛ ایران دست بالا را دارد
اگر بخواهیم امپراتوریهای بزرگ و طولانیمدت را مقایسه کنیم:
- هخامنشیان (۵۵۰–۳۳۰ ق.م) → بزرگترین امپراتوری تاریخ تا آن زمان
- اشکانیان (۲۴۷ ق.م – ۲۲۴ م)
- ساسانیان (۲۲۴–۶۵۱ م)
- صفویان (۱۵۰۱–۱۷۳۶)
- افشاریان و زندیه و قاجار
در مقابل آناتولی:
- هیتیها (حدود ۴۵۰ سال)
- لیدیه، فریگیه، اورارتو (کوچکتر و کوتاهتر)
- امپراتوری سلجوقی روم (۱۰۷۷–۱۳۰۸)
- امپراتوری عثمانی (۱۲۹۹–۱۹۲۲)
مدت زمان حضور دولتهای قدرتمند ایرانی در این منطقه بسیار طولانیتر بوده و تأثیر فرهنگی و سیاسی عمیقتری گذاشته است.
زبان و خط؛ کدام ریشه قدیمیتری دارد؟
زبان پارسی (از شاخه ایرانی زبانهای هندواروپایی) قدمتی دستکم ۳۰۰۰ ساله دارد و خط میخی پارسی باستان از حدود ۵۲۰ ق.م ثبت شده است.
زبان ترکی امروزی که در ترکیه صحبت میشود، ریشه در آسیای مرکزی دارد و ورودش به آناتولی عمدتاً از قرن ۱۱ میلادی آغاز شد. البته زبانهای باستانی آناتولی (هیتی، لووی، لیدیهای) بسیار قدیمی هستند، اما هیچ ارتباط مستقیمی با زبان ترکی امروزی ندارند.
معماری و میراث جهانی یونسکو
تا سال ۲۰۲۶ ایران ۲۷ اثر ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد؛ ترکیه ۲۱ اثر.
بسیاری از آثار ایرانی (چغازنبیل، پاسارگاد، تختجمشید، میدان نقشجهان، بیستون، سلطانیه و …) قدمتی بسیار بیشتر از اکثر آثار ترکیه دارند.
اگر میخواهی مقایسه دقیقتری از وضعیت کنونی دو کشور داشته باشی، مقاله جمعیت ترکیه بیشتر است یا ایران؟ اطلاعات خوبی در اختیارت میگذارد.
چرا ایران از نظر تاریخی عمق بیشتری دارد؟
- تداوم فرهنگی بیش از ۲۵۰۰ سال با نام «ایران»
- وجود دولتهای متمرکز و امپراتوریهای بزرگ در بازههای طولانی
- تأثیر عمیق زبان، ادبیات، شعر، فلسفه و هنر ایرانی بر کل منطقه
- ثبتشدهترین آثار باستانی و تاریخی در مقایسه با دورههای پس از ورود ترکها به آناتولی
حالا تو کجای این تاریخ ایستادهای؟
هر ایرانی که این متن را میخواند، بخشی از یکی از قدیمیترین و پیوستهترین زنجیرههای تمدنی جهان است. این افتخار کوچک نیست.
تاریخ ترکیه هم غنی و ارزشمند است؛ اما وقتی صحبت از قدمت تمدن، نام سرزمین، تداوم فرهنگی و تأثیرگذاری هزاران ساله میشود، فلات ایران داستان بسیار طولانیتر و عمیقتری برای گفتن دارد.
خیلیها این روزها به فکر مهاجرت یا مقایسه شرایط زندگی هستند. اینکه زندگی در ترکیه چه مزایا و معایبی دارد یا اینکه ترکیه برای زندگی بهتره یا ایران؟ پاسخش بستگی به اولویتهای شخصی تو دارد.
اما وقتی صحبت از «قدمت» و «ریشه» است، تاریخ حرف دیگری میزند.
اگر دوست داشتی این مقاله را برای کسی که دوباره این سوال را پرسید بفرستی، یا نظر خودت را در کامنت بنویسی که به نظرت کدام جنبه تاریخ برایت مهمتر است، خوشحال میشویم بخوانیم.
ایران ما خیلی بیشتر از یک کشور است؛ یک تمدن زنده و هزارانساله است. قدرش را بدانیم.
