وقتی دوستی میپرسد «قدمت عربستان بیشتره یا ایران؟» معمولاً انتظار یک جواب ساده و کوتاه دارد، اما واقعیت خیلی پیچیدهتر از این حرفهاست.
این سوال در نگاه اول به نظر مقایسه دو کشور مدرن میآید، ولی در حقیقت بحث درباره قدمت تمدن، تاریخ پیوسته سرزمین، فرهنگ و هویت جمعی است نه فقط تاریخ تشکیل کشور با مرزهای امروزی.
ایران و عربستان سعودی هر دو روی سرزمینهایی زندگی میکنند که از هزاران سال پیش محل سکونت انسان بودهاند. اما اگر بخواهیم منصفانه و با معیارهای تاریخی مقایسه کنیم، باید چند لایه مختلف را جداگانه بررسی کنیم:
- قدمت حضور انسان و تمدنهای اولیه
- قدمت دولت-ملت و پادشاهیهای سازمانیافته
- قدمت نام و هویت «ایران» و «عربستان»
- تداوم فرهنگی و زبانی
- تاریخ ثبتشده و نوشتهشده
در این مقاله میخواهیم بدون تعصب و با نگاه تاریخی دقیق، این مقایسه را انجام دهیم تا خودت بتوانی با اطلاعات کامل قضاوت کنی. همراه باش، چون قرار است از دوران پارینهسنگی تا قرن بیستویکم با هم سفر کنیم.
قدمت عربستان بیشتر است یا ایران؟
اگر منظور از «قدمت» تاریخ تمدن پیوسته، نام سرزمین، دولتهای بزرگ و تداوم فرهنگی باشد، ایران بهوضوح قدمت و تداوم بیشتری دارد.
پس در یک جمله خلاصه: از نظر تمدن، فرهنگ و هویت تاریخی، قدمت ایران به مراتب بیشتر و پیوستهتر از عربستان است.
قدمت حضور انسان در فلات ایران و شبهجزیره عربستان
شواهد باستانشناسی نشان میدهد انسان مدرن (هومو ساپینس) حداقل از حدود ۸۵٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ سال پیش در بخشهایی از شبهجزیره عربستان حضور داشته است. مسیر مهاجرت از آفریقا به آسیا و اروپا عمدتاً از جنوب شبهجزیره گذشته است.
در فلات ایران هم شواهد حضور انسان به بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ سال پیش برمیگردد. غارهای کرمانشاه، لرستان، آذربایجان و حتی محوطههای قدیمیتر در جنوب شرقی ایران (نزدیک پاکستان امروزی) قدمتی مشابه یا حتی کمی بیشتر نشان میدهند.
نتیجه این بخش: از نظر حضور اولیه انسان، تفاوت چشمگیری بین دو منطقه وجود ندارد و هر دو جزو مسیرهای مهم مهاجرت انسان مدرن بودهاند.
اولین تمدنهای شهری کدام منطقه را زودتر ساختند؟
اولین جوامع شهری و تمدنهای پیچیده (با خط، شهرسازی، دولت مرکزی، تجارت گسترده) در خاورمیانه عمدتاً در هلال حاصلخیز شکل گرفتند.
- ایران: تمدن عیلام (حدود ۲۷۰۰–۵۳۹ ق.م) یکی از قدیمیترین دولتهای سازمانیافته منطقه است. عیلامیها در جنوب غربی ایران امروزی حکومتی متمرکز داشتند، خط مخصوص خود را ایجاد کردند و با بینالنهرین و مصر تعامل داشتند.
- شبهجزیره عربستان: در همین دوره (حدود ۳۰۰۰–۲۰۰۰ ق.م) تمدنهایی مثل دلمون (بحرین امروزی)، مَگَن (احتمالاً عمان) و تمدنهای جنوب عربستان (حضرموت، سبأ) وجود داشتند، اما بیشتر به صورت شهر-دولتهای تجاری بودند تا امپراتوری متمرکز.
برتری نسبی: تمدن عیلام و بعدتر مادها و هخامنشیان، ساختار دولت متمرکز و پیچیدهتری نسبت به اکثر جوامع شبهجزیره در همان دوره داشتند.
امپراتوریهای بزرگ؛ هخامنشیان در برابر هیچ امپراتوری بزرگ عربستان باستان
اگر معیارمان بزرگترین و طولانیترین دولتهای تاریخی باشد، مقایسه خیلی روشن میشود.
- ایران: امپراتوری هخامنشی (۵۵۰–۳۳۰ ق.م) اولین ابرقدرت جهان باستان بود که از هند تا مصر و یونان را در بر میگرفت. بعد از آن اشکانیان، ساسانیان، صفویان، افشاریان و قاجارها هر کدام دولتهای بزرگ و پایداری بودند.
- شبهجزیره عربستان: هیچگاه در طول تاریخ باستان و قرون وسطی امپراتوری بزرگ و متمرکزی از دل شبهجزیره بیرون نیامد. دولتهای سبأ، مَعین، قَتبان، حِمیَر و نبطیها مهم بودند، اما هیچکدام به وسعت و قدرت هخامنشیان یا ساسانیان نرسیدند.
پیدایش اسلام و تأثیر آن بر هویت دو منطقه
ظهور اسلام در قرن هفتم میلادی نقطه عطف بزرگی برای شبهجزیره عربستان است.
- از حدود سال ۶۲۲ میلادی (هجرت پیامبر) تا ۶۶۱ میلادی، خلافت راشدین و سپس امویان مرکز قدرت را از مدینه و سپس دمشق اداره میکردند.
- اما بعد از آن، مرکز خلافت به بغداد، قاهره، استانبول و دیگر نقاط منتقل شد و شبهجزیره عربستان به حاشیه رفت.
در مقابل، ایران بعد از اسلام هویت فرهنگی-زبانی خود (فارسی) را حفظ کرد و در دورههای سامانیان، آلبویه، صفویه و بعد از آن، زبان و فرهنگ پارسی را به عنوان یک هویت مستقل ادامه داد.
اولین استفاده از نام «ایران» و «عربستان»
| نام منطقه | اولین استفاده مستند | دوره تقریبی | توضیحات |
|---|---|---|---|
| ایران / آریا | کتیبه بیستون – داریوش بزرگ | حدود ۵۲۰ ق.م | واژه «آریَ» به معنای نجیب/آزاده |
| پارس / پارسی | متون آشوری و عیلامی | حدود ۸۰۰–۶۰۰ ق.م | نام منطقه جنوب ایران |
| عربستان | متون یونانی (عربیا) | حدود قرن ۵ ق.م | به کل شبهجزیره اطلاق میشد |
| عربستان سعودی | نام رسمی کشور | ۱۹۳۲ میلادی | نام مدرن کشور پس از اتحاد توسط عبدالعزیز |
همانطور که میبینی، نام «ایران» به شکلهای مختلف بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارد، در حالی که نام «عربستان سعودی» فقط حدود ۹۰ سال است که وجود دارد.
تداوم فرهنگی؛ کدام هویت قدیمیتر و پیوستهتر است؟
یکی از مهمترین تفاوتها در تداوم فرهنگی است:
- ایران: زبان پارسی، نوروز، شعر کلاسیک، شاهنامه، معماری، آداب و رسوم، تقویم خورشیدی و بسیاری از عناصر فرهنگی از بیش از ۲۵۰۰ سال پیش تا امروز با تغییرات تدریجی ادامه یافتهاند.
- عربستان سعودی: فرهنگ بادیهنشینی، سنتهای قبیلهای و آیین اسلامی وهابی در قرن ۱۸ و ۱۹ شکل غالب گرفتند. بسیاری از عناصر فرهنگی پیش از اسلام در شبهجزیره یا از بین رفته یا بسیار تغییر کردهاند.
مقایسه قدمت در نگاه کلی
| معیار مقایسه | ایران | عربستان سعودی | برنده تاریخی |
|---|---|---|---|
| حضور انسان مدرن | بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ سال | بیش از ۸۵٬۰۰۰ سال | تقریباً برابر |
| اولین تمدنهای شهری سازمانیافته | حدود ۲۷۰۰ ق.م (عیلام) | حدود ۲۰۰۰–۳۰۰۰ ق.م (دلمون، سبأ) | ایران |
| اولین امپراتوری بزرگ | ۵۵۰ ق.م (هخامنشیان) | وجود نداشت | ایران |
| قدمت نام سرزمین | بیش از ۲۵۰۰ سال | نام کشور ۹۳ سال | ایران |
| تداوم فرهنگی و زبانی | بسیار بالا (فارسی + نوروز و…) | متوسط (تغییرات زیاد پس از اسلام) | ایران |
| قدمت دولت مدرن با مرزهای امروزی | ۱۹۲۵ (دوره پهلوی) | ۱۹۳۲ | عربستان |
تاریخ را بخوانیم تا آینده را بهتر بسازیم!
این مقایسه قرار نیست کسی را بالاتر یا پایینتر ببرد. هر دو ملت تاریخ درخشانی دارند و هر دو در حال ساختن آینده خود هستند.
اما وقتی بحث قدمت و اصالت تاریخی میشود، دانستن واقعیتها کمک میکند با غرور منطقی و بدون توهم به گذشته نگاه کنیم.
اگر به دنبال جواب این سوال که؛ قدمت ترکیه بیشتر است یا ایران؟ هستید، حتما این مقاله را هم دنبال کنید.
اگر دوست داشتی درباره دوره خاصی (مثلاً عیلام، هخامنشیان، سبائیان،یا هر بخش دیگر) عمیقتر صحبت کنیم، توی کامنتها بگو تا بیشتر توضیح بدهم.
