وقتی دو همسایهای مثل ایران و افغانستان کنار هم قرار میگیرند، خیلی زود بحثهای جالبی شکل میگیرد. یکی از سوالهای رایجی که بین مردم دو کشور زیاد شنیده میشود همین است: قدمت افغانستان بیشتر است یا ایران؟ یا اینکه قدمت افغانستان چند سال است و آیا واقعاً از ایران قدیمیتر است؟
این سوال در نگاه اول ساده به نظر میرسد، اما وقتی عمیقتر نگاه کنیم میبینیم جوابش به تعریف «قدمت» بستگی دارد. آیا منظور نام کشور است؟ مرزهای سیاسی فعلی؟ تمدن و فرهنگ؟ یا حضور انسان در این جغرافیا؟
حقیقت این است که ایران و افغانستان ریشههای تاریخی، فرهنگی، زبانی و تمدنی مشترک و بسیار عمیقی دارند. بخش بزرگی از آنچه امروز افغانستان نامیده میشود، در طول تاریخ طولانی بخشی از جهان ایرانی (ایرانشهر) بوده است. نامها، مرزها و دولتها در طول زمان تغییر کردهاند، اما پیوستگی فرهنگی و تمدنی این دو سرزمین هزاران سال است که ادامه دارد.
در این مقاله میخواهیم با نگاهی منصفانه و بدون تعصب، قدمت این دو کشور را از زوایای مختلف بررسی کنیم؛ از دوران باستان تا نامگذاری مدرن. همراه باشید تا ببینیم در کدام زمینه کدامیک پیشینه طولانیتری دارد و چرا این دو ملت همیشه به هم نزدیک بودهاند.
قدمت افغانستان بیشتر است یا ایران؟
اگر منظور از «قدمت» نام رسمی کشور باشد، جواب روشن است: نام ایران قدمت بیشتری دارد.
نام «ایران» (به شکلهای مختلف: آریانا، آریا، ایرانشهر، ایران) دستکم از حدود ۲۵۰۰ سال پیش در متون تاریخی ظاهر شده است. اما نام رسمی «افغانستان» به عنوان نام یک کشور، فقط از اوایل قرن بیستم (حدود ۱۹۱۹ میلادی) بهطور رسمی و بینالمللی استفاده شد.
این به این معنا نیست که سرزمین افغانستان جدید است؛ بلکه نام سیاسی مدرن آن جدیدتر است. در واقع بیشتر تاریخ این سرزمین با نامهای دیگری در دل جهان ایرانی ثبت شده است.
نام ایران از چه زمانی در تاریخ ثبت شده است؟
نام «آریا» و مشتقات آن (آریانام، آریانا، ایران) از حدود قرن ششم پیش از میلاد در کتیبههای هخامنشی ظاهر میشود.
در کتیبه بیستون داریوش بزرگ (حدود ۵۲۰ ق.م) برای اولین بار از واژه «آریا» و «آریاچیش» به عنوان نام سرزمین و مردم استفاده شده است.
در زمان ساسانیان (قرن سوم تا هفتم میلادی) نام «ایرانشهر» بهطور رسمی برای قلمرو ساسانی به کار میرفت و حتی در متون پهلوی و منابع خارجی (یونانی، رومی، چینی) ثبت شده است.
بنابراین نام «ایران» دستکم ۲۵۰۰ سال قدمت به شکل رسمی و مکتوب دارد.
نام «افغانستان» از چه زمانی رایج شد؟
واژه «افغان» از قرنهای میانی (حدود قرن دهم میلادی) در متون تاریخی ظاهر میشود، اما بیشتر به عنوان نام یک قوم (احتمالاً پشتونها) به کار میرفت، نه نام یک سرزمین مشخص.
نام «افغانستان» به معنای «سرزمین افغانها» در قرن نوزدهم کمکم رایج شد، اما تا پیش از آن بیشتر نامهای منطقهای مثل:
- خراسان بزرگ
- زابلستان
- کابلستان
- هرات
- بلخ
- سیستان
برای بخشهای مختلف این جغرافیا استفاده میشد.
نام رسمی «افغانستان» در سال ۱۹۱۹ (در زمان امانالله خان) بهطور کامل جایگزین نامهای قبلی شد و در اسناد بینالمللی ثبت گردید.
مقایسه قدمت نام رسمی دو کشور
| معیار مقایسه | ایران | افغانستان | برنده قدمت نام رسمی |
|---|---|---|---|
| اولین استفاده مکتوب از ریشه نام | حدود ۵۲۰ ق.م (کتیبه داریوش) | قرن ۱۰ میلادی (به عنوان قوم) | ایران |
| استفاده رسمی به عنوان نام کشور | دوره ساسانیان (ایرانشهر) | ۱۹۱۹ میلادی (دوره امانالله خان) | ایران |
| قدمت نام در اسناد خارجی | یونانیان و رومیان (از ۵۰۰ ق.م) | عمدتاً از قرن ۱۹ میلادی | ایران |
| تداوم استفاده نام تا امروز | تقریباً مداوم از هخامنشیان | از ۱۹۱۹ به بعد | ایران |
همانطور که میبینید، اگر معیار قدمت نام رسمی و سیاسی باشد، ایران سابقه طولانیتری دارد.
قدمت تمدنی و فرهنگی دو سرزمین
اگر از نام کشور بگذریم و به تمدن و فرهنگ نگاه کنیم، داستان کاملاً فرق میکند.
هر دو کشور وارث تمدن بزرگ ایرانی هستند. تمدنهایی مثل:
- هخامنشیان
- اشکانیان
- کوشانیان
- ساسانیان
- غزنویان
- سلجوقیان
- خوارزمشاهیان
- تیموریان
- صفویان
بخشهای بزرگی از سرزمین کنونی افغانستان را در بر میگرفتند و پایتخت یا مراکز مهم فرهنگیشان گاهی در بلخ، هرات، غزنه یا کابل بوده است.
شهرهایی مثل بلخ (مادر شهرها)، هرات (پایتخت فرهنگی تیموریان)، غزنه (پایتخت غزنویان) و بامیان (مرکز بودایی-ایرانی) از مهمترین مراکز تمدنی جهان ایرانی بودهاند.
پس از نظر قدمت تمدن و فرهنگ، این دو سرزمین عملاً یک ریشه دارند و نمیتوان گفت یکی از دیگری قدیمیتر است.
ریشههای مشترک فرهنگی و زبانی
فارسی دری (که در افغانستان به آن فارسی یا دری میگویند) زبان مشترک تاریخی این دو کشور بوده و هنوز هم هست.
بسیاری از بزرگترین شاعران و نویسندگان پارسیگو (مولانا، سنایی، جامی، انوری، رودکی، فردوسی، خیام، سعدی، حافظ و…) یا در مناطق کنونی افغانستان زندگی کردهاند یا آثارشان در آنجا شکل گرفته است.
هنر، معماری، موسیقی، آداب و رسوم، نوروز، چهارشنبهسوری، لباسهای سنتی، غذاها و حتی بسیاری از ضربالمثلها بین دو ملت اشتراکات عمیقی دارد.
این اشتراکات نشان میدهد که ما در اصل یک پیکره فرهنگی هستیم که در چند قرن اخیر به دلایل سیاسی و تاریخی مرزهای متفاوتی پیدا کردهایم.
چرا این مقایسهها گاهی حساسیتبرانگیز میشود؟
بعضی وقتها این بحثها از روی حس رقابت یا حتی تحریف تاریخی مطرح میشود. بعضیها میخواهند بگویند «ما از شما قدیمیتریم» یا برعکس.
اما واقعیت این است که تمدن ایرانی هیچوقت محدود به مرزهای سیاسی امروز نبوده. ایران فرهنگی بسیار وسیعتر از ایران سیاسی امروز و افغانستان سیاسی امروز را در بر میگرفته است.
پس به جای رقابت بر سر اینکه «کی قدیمیتر است»، بهتر است به این افتخار کنیم که هر دو ملت وارث یک تمدن چند هزار ساله هستیم.
دو ملت، یک ریشه، دو نام در عصر مدرن
در عصر مدرن، ایران و افغانستان دو کشور مستقل با دولتها، پرچمها، سرودها و مرزهای مشخص هستند.
اما این استقلال سیاسی نباید باعث فراموشی ریشههای مشترک هزاران ساله شود.
نام «ایران» به شکل رسمی قدمت بیشتری دارد، اما سرزمین و مردمی که امروز افغانستان نامیده میشود، در طول تاریخ بخش جداییناپذیری از جهان ایرانی بوده و هست.
بیایید بیشتر همدیگر را بشناسیم
به جای بحث بر سر اینکه کدامیک قدیمیتر است، بیایید از این فرصت استفاده کنیم و بیشتر درباره تاریخ مشترک، ادبیات مشترک، موسیقی مشترک و فرهنگ مشترکمان بخوانیم و بدانیم.
وقتی دو برادر یا دو همسایه ریشههای مشترک عمیقی دارند، به جای مقایسه، بهتر است دست در دست هم آینده روشنتری بسازند.
شما هم موافقید؟
اگر به دنبال جواب این سوالات هستید که؛ قدمت ترکیه بیشتر است یا ایران؟ یا همچنین قدمت عربستان بیشتر است یا ایران؟ حتما این مقالات را هم دنبال کنید.
اگر دوست داشتید، در بخش نظرات بنویسید که از نظر شما زیباترین جلوه این اشتراک فرهنگی در چه چیزی دیده میشود.
