پدربزرگی که سال‌ها پیش از دنیا رفته، با کت و شلوار نو و عینک آفتابی کنار نوه‌هایش ایستاده است! این صحنه برای ما عجیب و شاید ترسناک باشد، اما در کوهستان‌های جزیره‌ی سولاوسی اندونزی، نشانه‌ی عشق و احترام است. مردم توراجا هر چند سال یک بار اجساد عزیزانشان را از آرامگاه بیرون می‌آورند، تمیزشان می‌کنند و لباس نو بر تنشان می‌پوشانند. در ادامه با این آیین شگفت‌انگیز و باورهای پشت آن آشنا شوید.
ماننه چیست و کجا برگزار می‌شود؟
«ماننه» (Ma’nene) به معنای «آیین تمیز کردن اجساد» است. این مراسم در منطقه‌ی کوهستانی تانا توراجا در جنوب جزیره‌ی سولاوسی اندونزی برگزار می‌شود؛ همان کشوری که آتشفشان آبی‌رنگ مشهور هم در آن قرار دارد. مشهورترین محل برگزاری آن، روستای پانگالا در شمال توراجاست.
ماننه تاریخ ثابتی ندارد، اما معمولاً هر سه سال یک بار و در ماه اوت (مرداد و شهریور) برگزار می‌شود؛ یعنی بعد از فصل برداشت و پیش از فصل کاشت. بعضی خانواده‌ها فاصله‌ی آن را به پنج سال هم می‌رسانند.
چرا این کار را می‌کنند؟
برای مردم توراجا مرگ پایان رابطه نیست. آن‌ها باور دارند روح عزیزانشان همچنان با خانواده در ارتباط است و رسیدگی به جسد، نوعی ادای احترام و نگه داشتن این پیوند است. ریشه‌ی این آیین به باور کهن «آلوک تودولو» (Aluk Todolo) برمی‌گردد که بر پرستش خدایی به نام «پوانگ ماتوا» و احترام به ارواح نیاکان استوار است.
یک افسانه‌ی محلی هم درباره‌ی پیدایش این مراسم وجود دارد: شکارچی‌ای به نام «پونگ روماسک» در جنگل به جسدی رهاشده برخورد کرد و دلش به حال او سوخت. لباس خودش را بر تن جسد پوشاند و از آن پس، شکار و محصولش همیشه پربار بود. مردم توراجا می‌گویند ماننه از همین ماجرا آغاز شد.
جالب اینکه امروز بیش از ۸۰ درصد مردم توراجا مسیحی هستند، اما بسیاری از آن‌ها هنوز در کنار دین جدیدشان این سنت کهن را هم حفظ کرده‌اند.
مراسم ماننه چطور انجام می‌شود؟
مردم توراجا مردگانشان را معمولاً در خاک دفن نمی‌کنند. اجساد در تابوت‌های چوبی و درون آرامگاه‌های سنگی یا بناهای چوبی خانوادگی به نام «پاتانه» (Patane) نگهداری می‌شوند. همین موضوع، بیرون آوردن دوباره‌ی آن‌ها را ممکن می‌کند.
مراسم معمولاً این مراحل را دارد:
- اجازه از نیاکان: پیش از باز کردن تابوت، بزرگ قبیله به زبان باستانی توراجا دعا می‌خواند و از روح مردگان اجازه می‌گیرد تا برکت فصل کاشت تا برداشت از خانواده دریغ نشود.
- بیرون آوردن اجساد: اعضای خانواده تابوت‌ها را باز می‌کنند. بعضی از این اجساد ده‌ها و حتی صدها سال قدمت دارند.
- خشک کردن و تمیز کردن: اجساد زیر آفتاب گذاشته می‌شوند تا خشک شوند. سپس لباس‌های کهنه درآورده و بدن‌ها با دقت تمیز می‌شوند.
- لباس نو: خانواده بهترین لباس‌ها را بر تن عزیزانشان می‌پوشاند؛ گاهی همان لباسی که فرد در زندگی دوست داشت. تابوت‌ها هم تعمیر یا عوض می‌شوند.
- دیدار و گفت‌وگو: خانواده‌ها کنار اجساد عکس می‌گیرند، با آن‌ها حرف می‌زنند و برای سلامتی و روزی خود دعا می‌خواهند. نسل جوان هم در همین روز با نیاکانی آشنا می‌شود که هرگز آن‌ها را ندیده است.
- ضیافت پایانی: اجساد به آرامگاه برمی‌گردند و مراسم با قربانی کردن حیوان، یک ضیافت بزرگ و گردهمایی خانواده در خانه‌های سنتی «تونگکونان» (Tongkonan) با سقف‌های قایقی‌شکل به پایان می‌رسد.
این اجساد چطور سالم می‌مانند؟ در گذشته از گیاهان و روش‌های سنتی برای مومیایی کردن استفاده می‌شد، اما امروزه بسیاری از خانواده‌ها پس از مرگ، محلول فرمالدئید به بدن تزریق می‌کنند تا روند پوسیدگی کند شود.
فامادیهانا؛ رقص با مردگان در ماداگاسکار
توراجا تنها جایی نیست که مردگان دوباره به جمع خانواده برمی‌گردند. در ارتفاعات مرکزی ماداگاسکار، آیینی به نام «فامادیهانا» (Famadihana) یا «برگرداندن استخوان‌ها» برگزار می‌شود که ریشه‌اش به قرن شانزدهم می‌رسد.
در این مراسم، خانواده هر پنج تا هفت سال یک بار آرامگاه خانوادگی را باز می‌کند، بقایای نیاکان را بیرون می‌آورد و آن‌ها را در کفن‌های ابریشمی نو به نام «لامبامنا» می‌پیچد. برخلاف تصور، فضای مراسم شاد است: موسیقی پخش می‌شود، مهمان‌ها با اجساد کفن‌پیچ‌شده می‌رقصند و پیش از غروب آفتاب آن‌ها را به آرامگاه برمی‌گردانند. گاهی هم مراسم به این دلیل برگزار می‌شود که یکی از اعضای خانواده خواب دیده نیایش در آرامگاه سردش است و کفن نو می‌خواهد.
فامادیهانا فقط در فصل خشک، یعنی حدود خرداد تا شهریور، برگزار می‌شود. هزینه‌اش آن‌قدر بالاست که بعضی خانواده‌ها سال‌ها برایش پس‌انداز می‌کنند.
نگاه به مرگ در هر فرهنگی شکل خودش را دارد؛ حتی نخستین امپراتور چین برای زندگی پس از مرگش آرامگاهی ساخت که هزاران سرباز سفالی از آن نگهبانی می‌کنند. ماجرای آن را در رازهای پنهان مقبره‌ی چین شی هوانگ بخوانید.
آیا گردشگران می‌توانند این مراسم را ببینند؟
بله؛ منطقه‌ی تانا توراجا یکی از مقصدهای گردشگری اندونزی است و هر سال گردشگرانی از سراسر دنیا برای دیدن ماننه به آنجا می‌روند. شهر «رانته‌پائو» (Rantepao) مرکز اصلی منطقه و بهترین پایگاه برای اقامت است. اگر قصد دیدن این مراسم را دارید، این نکات را در نظر بگیرید:
- تاریخ را از قبل بپرسید: زمان دقیق مراسم را خانواده‌ها تعیین می‌کنند و هر سال برگزار نمی‌شود. پیش از سفر از راهنمای محلی بپرسید.
- با راهنمای محلی بروید: راهنما هم شما را به خانواده‌ها معرفی می‌کند و هم آداب مراسم را توضیح می‌دهد.
- پیش از عکاسی اجازه بگیرید: این یک مراسم خانوادگی و مقدس است، نه یک نمایش.
- پوشش مناسب داشته باشید و به اجساد دست نزنید.
بعضی منتقدان معتقدند حضور گسترده‌ی گردشگران، این آیین را به یک جاذبه‌ی تجاری تبدیل کرده است. پس اگر به آنجا رفتید، تماشاگری محترم باشید.
جمع‌بندی
ماننه شاید در نگاه اول عجیب‌ترین سنت دنیا به نظر برسد، اما در دلش چیزی آشنا دارد: دلتنگی برای عزیزانی که دیگر کنار ما نیستند. هر فرهنگی راه خودش را برای زنده نگه داشتن یاد درگذشتگان پیدا کرده است؛ مردم توراجا این کار را با یک دست لباس نو انجام می‌دهند.
اگر به تجربه‌های عجیب سفر علاقه دارید، مقاله‌ی اقامتگاه‌های عجیب و غریب دنیا را از دست ندهید. ماجرای پلی که روی دو دست غول‌پیکر ساخته شده هم شما را شگفت‌زده خواهد کرد.
