شاید برای شما هم جالب باشد که بدانید یکی از رایجترین و در عین حال عجیبترین جستجوهای کاربران ایرانی در وب، همین سوال است: «تنگه هرمز به دستور کدام پادشاه و چگونه ساخته شد؟» پاسخی که در این مقاله به آن میپردازیم، احتمالاً زاویه دید شما را به جغرافیا و تاریخ کشورمان کاملاً تغییر خواهد داد. پس اگر میخواهید حقیقت علمی و تاریخی پشت این آبراه استراتژیک را کشف کنید، همراه ما باشید.
راز بزرگ پشت پدید آمدن تنگه هرمز
برای پاسخ به این سوال باید ابتدا یک سوءتفاهم بزرگ تاریخی و جغرافیایی را برطرف کنیم؛ تنگه هرمز یک کانال دستساز بشر مانند کانال سوئز یا پاناما نیست که به دستور یک پادشاه، سلطان یا حاکم خاص با بیل و کلنگ حفر شده باشد. این شاهکار، حاصل فرآیندهای پیچیده زمینشناسی در طول میلیونها سال است.
این آبراه حیاتی در واقع یک پدیده طبیعی است که بر اثر حرکت صفحات زمینشناسی و تغییرات سطح آب اقیانوسها شکل گرفته است؛ بنابراین هیچ نیروی انسانی یا پادشاهی در ساخت فیزیکی آن نقشی نداشته است، چرا که ابعاد و عمق این تنگه فراتر از توان مهندسی باستان بوده است.
اگرچه هیچ پادشاهی این تنگه را حفر نکرده، اما تاریخ این منطقه مملو از پادشاهان و فرمانروایانی است که برای تصاحب، نامگذاری، رونق تجاری و سیطره نظامی بر آن جنگیدهاند و نام خود را با این موقعیت جغرافیایی گره زدهاند.
تنگه هرمز چگونه به وجود آمد؟
از نظر علمی و زمینشناسی، شکلگیری تنگه هرمز به دورانهای بسیار دور زمینشناسی و حرکت صفحه قارهای عربستان به سمت صفحه اوراسیا (فلات ایران) بازمیگردد. این فشار ممتد باعث چینخوردگی پوسته زمین و ایجاد کوههای زاگرس و در پی آن شکلگیری حوضه خلیج فارس شد.
در اواخر آخرین عصر یخبندان، یعنی حدود ۱۲ هزار سال پیش، با ذوب شدن یخهای قطبی، سطح آب دریاها در سراسر جهان به شدت بالا آمد. این پدیده باعث شد که آب اقیانوس هند و دریای عمان از طریق یک شکاف طبیعی میان فلات ایران و شبهجزیره عربستان به درون پیشروی کند.
این پیشروی آب، دره بزرگی را که امروزه خلیج فارس مینامیم پر کرد و آن نقطه پیوند عمیق و باریک، تبدیل به همان چیزی شد که ما امروز آن را به عنوان تنگه هرمز میشناسیم؛ بنابراین معمار اصلی این آبراه، طبیعت و دگرگونیهای زمین بوده است.
پادشاهانی که تاریخ هرمز را تغییر دادند
با وجود اینکه پادشاهی این آبراه را نساخته، اما حاکمان بزرگی در تاریخ ایران بودهاند که حیات سیاسی و نظامی آنها با این تنگه گره خورده است. شاه عباس صفوی برجستهترین پادشاهی است که نامش در تاریخ مدرن این تنگه و جزیره هرمز میدرخشد.
در دوران صفویه، پرتغالیها به فرماندهی آلبوکرک این منطقه استراتژیک را اشغال کرده و دژهای نظامی مستحکمی در آن ساختند تا تجارت در مساحت خلیج فارس را کنترل کنند. آنها بیش از یک قرن بر این شریان حیاتی مسلط بودند و سودهای کلانی به جیب میزدند.
شاه عباس اول با درک اهمیت سئو نظامی و اقتصادی این آبراه، با همکاری نیروی دریایی انگلیس (کمپانی هند شرقی) و به فرماندهی سردار شجاع خود، امام قلی خان، در سال ۱۶۲۲ میلادی پرتغالیها را پس از جنگی سخت از جزیره و تنگه هرمز اخراج کرد و حاکمیت ایران را پس گرفت.
نام هرمز از کجا آمده است؟
درباره ریشه نام هرمز روایات متعددی وجود دارد؛ برخی مورخان معتقدند این کلمه تغییر یافته واژه «هورموز» یا «اهورامزدا» به معنای خدای فرزانه و یکتا در فرهنگ ایران باستان است که پادشاهان ساسانی علاقه زیادی به استفاده از آن داشتند.
عمق تنگه هرمز در نقاط مختلف این پهنه آبی متفاوت است.
روایت دیگری نیز وجود دارد که این نام را به شاهزاده هرمز، فرزند انوشیروان ساسانی یا دیگر شاهان این سلسله مرتبط میداند که در این منطقه بندرسازی یا فعالیتهای تجاری انجام میدادهاند و به مرور زمان این نام روی منطقه و تنگه باقی مانده است.
همچنین در دوران اسلامی، بازرگانان متمول و پادشاهان محلیِ پادشاهی هرمز (ملوک هرمز) شبکهای تجاری چشگیر ایجاد کردند که سبب شد این نام به عنوان نماد ثروت و تجارت جهانی در سراسر گیتی شناخته شود.
مقایسه کانالهای دستساز بشر با تنگه طبیعی هرمز
برای درک بهتر عظمت این آبراه طبیعی، بد نیست نگاهی به تفاوتهای ساختاری آن با پروژههای عظیمی که واقعاً به دستور حاکمان و با دست بشر ساخته شدهاند بیندازیم. در جدول زیر این تفاوتها را بررسی کردهایم.
| نام آبراه | نوع شکلگیری | حاکم / دستور دهنده ساخت | هدف از پیدایش یا ساخت |
| تنگه هرمز | طبیعی (زمینشناسی و ذوب یخها) | هیچ پادشاهی (کاملاً طبیعی) | اتصال طبیعی خلیج فارس به دریای عمان |
| کانال سوئز | دستساز بشر (حفر مکانیکی) | سعید پاشا (والی مصر) | اتصال دریای مدیترانه به دریای سرخ |
| کانال پاناما | دستساز بشر (مهندسی مدرن) | دولتهای آمریکا و فرانسه | اتصال اقیانوس اطلس به اقیانوس آرام |
| کانال داریوش | دستساز باستان (حفر با نیروی انسانی) | داریوش بزرگ هخامنشی | اتصال نیل به دریای سرخ (پیشدرآمد سوئز) |
نگاهی نو به شاهکار طبیعی خلیج فارس
امروز تنگه هرمز به عنوان یکی از مهمترین شاهراههای انرژی جهان شناخته میشود و بیش از یکپنجم نفت مصرفی دنیا از این باریکه عبور میکند. این اهمیت فوقالعاده نشان میدهد که چرا از گذشته تا کنون، این منطقه قلب تپنده سیاست و تجارت بوده است.
اگرچه پادشاهی تیشه به کوه نزده تا این راه را باز کند، اما پاسداری و حفظ امنیت این آبراه تاریخی در طول سدههای مختلف توسط نیاکان ما، دستکمی از یک حماسه بزرگ مهندسی و نظامی نداشته است. هرمز همواره بخشی جداییناپذیر از هویت و اقتدار ایران است.
شاید بومیان و حاکمان محلی در ادوار باستان با لایروبی یا ساخت اسکلههای کوچک در سواحل آن تغییراتی ایجاد کرده باشند، اما پیکره اصلی این تنگه، هدیهای از سوی زمین به جغرافیای سیاسی ایران است که باید ارزش واقعی آن را بدانیم.
سوالات متداول
تنگه هرمز به دستور کدام پادشاه حفر شده است؟ هیچ پادشاهی دستور حفر این تنگه را نداده است. تنگه هرمز یک پدیده کاملاً طبیعی است که بر اثر فرآیندهای زمینشناسی و بالا آمدن سطح آب دریاها شکل گرفته است.
چرا فکر میکنند یک پادشاه تنگه هرمز را ساخته است؟ احتمالاً این موضوع به دلیل اشتباه گرفتن آن با «کانال داریوش» (که به دستور داریوش هخامنشی در مصر باستان حفر شد) یا اقدامات نظامی شاه عباس صفوی برای آزادسازی این تنگه از دست پرتغالیها در ذهنها ایجاد شده است.
علت نامگذاری تنگه هرمز چیست؟ ریشه این نام به واژه «اهورامزدا» یا نام پادشاهان و شاهزادگان ساسانی مانند هرمز اول و دوم برمیگردد. همچنین پادشاهی محلی هرمز نیز در قرون بعدی به شهرت این نام کمک کرد.
کدام پادشاه بیگانه را از تنگه هرمز اخراج کرد؟ شاه عباس اول صفوی در سال ۱۶۲۲ میلادی با فرماندهی امام قلی خان و همکاری انگلیسیها، اشغالگران پرتغالی را پس از ۱۱۷ سال از جزیره و تنگه هرمز بیرون راند.
